پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد (M.A.)

گرایش :‌ نقاشی

چکیده

این پژوهش معرفِ مضامین اشعار شاهنامه فردوسی، در شکل‌گیری ساختار و ترکیب‌بندی نگاره‌های شاهنامه‌ یِ بایسنقری در مکتب هرات‌ (دوره تیموری) و همچنین شاهنامه‌ یِ طهماسبی در مکتب تبریز (دوره صفوی) می‌باشد.

از آنجایی که همواره نگارگری با ادبیات همگام بوده است، نگاره‌ها نیز در بر‌دارنده‌ی مضامین، مفاهیم و نقل قول‌هایی هستند که سرمشق نگاریدن واقع شده‌اند؛ از این جمله، مضامین شعری فردوسی می‌باشد که شاهنامه را رقم زده و مورد پژوهش این رساله قرار گرفته است؛ اشعاری که واقع‌گرایی را در حماسه آفرینی به مرتبه‌ی فرا‌زمینی می‌برند، سبب تصویرسازی گشته و با این بینشِ نگارگر که در عالم خیال نقش می‌زند، همزاد می‌شود؛ این تعامل باعث شده نگاره و ابیات، مکمل یکدیگر گردند. که با این دید، تحقیق پیش می‌رود. فردوسی که به خوبی در ابیات خود با تشبیهات، استعارات و عناصر ادبی دیگر، حرکت و جهش به معانی می‌داده، همواره در صدد نشان دادن تقابل خیر و شر، نیکی و بدی؛ همینطور بدتربینی اهریمنیان دنیوی بوده است که آن را در قالب حماسه‌ای در عین پرمایگی و تداوم بیان داشته و این روح را نگارگر با بکارگیری عناصر بصری در تصویرسازیِ روایات نگارده است. و در نتیجه‌یِ این پژوهش که به صورت نظری، و بر پایه‌ی استدلال‌ها و تحلیل‌های عقلانی انجام گرفت، با مطالعه‌ی کتابها، مجلات و پایانامه‌های مرتبط، این نمود را در شاهنامه‌هایِ بایسنقری و طهماسبی بازیافت؛ که علاوه بر حفظ سنت تصویری در ترکیب‌بندی نگاره‌ها، فضاسازیی مطابق با مضامینِ روایت دارد، به طوری که همواره باعث تأمل و فکر به ورای جهان مادی در بیینده شده است و در این هدف با فردوسی همراه می‌گردد. این همگامی و همنشینی در عناصر بیانیِ شاهنامه و در نگاره‌های دو شاهنامه مذکور مورد ارزیابی قرار گرفته شده است.

مقدمه

به نام خداوند جان خرد             کزین برتر اندیشه بر نگذرد

خداوند نام و خدای جای               خداوند روزی ده و رهنمای

خداوند کیهان و گردان سپهر                     فروزنده ماه و ناهید و مهر

ز نام و نشان گمان برتر است                       نگارنده بر شده گوهر است

به بینندگان آفریننده را                     نبینی مرنجان دو بیننده را

نیابد بدو نیز اندیشه راه                     که او برتر از نام و جایگاه

سخن هرچه زن گوهران بگذرند                        نیابد بدو راه جان و‌ خرد

خرد گر سخن بر گزیند همی                        همی را‌ گزیند که بیند همی

ستودن نداند کس او را مه هست                      میان بندگی را ببایدت بست

توانا بود هر که دانا بود                       ز‌دانش دل پیر برنا بود

در طول هزار سالی که از سرایش شاهنامه فردوسی می‌گذرد، ادیبان و هنرمندان بسیاری از این حماسه ملی تأثیر پذیرفتند. شاهنامه افزون بر حوزه زبان، ادب و فرهنگ ایران، بر هنرهای ایرانی نیز تأثیرگذار بوده است، هنرمندان و صنعت کاران ایرانی با الهام از داستان‌ها و مضامین شاهنامه، هنرهای فاخری از خود به یادگار گذاشتند. گویی متن و مضمون شاهنامه، با نفوذ در ذهن و ضمیر هنرمندان ایرانی، سبب می‌شود که آنان با رویکرد و نگرشی حماسی و اسطوره‌ای، آثار خود را خلق کنند.

پرداخت و توصیف دقیق روایت‌های اساطیری و حماسی شاهنامه و قابلیت‌های تصویری آن، بسیاری از نگارگران را برآن داشت تا براساس صحنه‌های آن به آفرینش نگاره‌هایی مبادرت ورزند که زینت‌بخش نسخه‌های خطی شاهنامه در دوره‌های مختلف شده است. در این میان، از نسخه‌های مصور معروف، دو شاهنامه بایسنقری و شاهنامه شاه تهماسبی است که مورد تحلیل قرار خواهد گرفت.

نقاش ایرانی، بیشتر تمایل داشت که دنیای آمال و تصورات خویش را تصویر کند؛ در حقیقت رابطه محسوسی بین ادبیات با فضای نگارگری را می‌توان شاهد بود، که با بینش نگارگر همزاد بوده و بستری مناسب برای مصور کردن دنیای خود را با حضور مضامین برای نگاریدن می‌یابد؛ که این مضمونهای حماسی شاهنامه از این نوع پیوندهها می‌باشد؛ به طوری که این بیان رمزآمیز و استعاری اشعار و روایات در نگارگری بیان تجسمی پیدا می‌کنند.

حال آنکه نقاشی ایران در سراسر تاریخ با فرهنگهای بیگانه و سنتهای ناهمگون شرقی و غربی برخورد کرده که نتیجتاً در فضای تصویری آن تاثیر گذاشته است. اما نکته شایان توجه در این است که نگاه نگارگر همواره معطوف به آفریدن فضایی آرمانی با کسب اقتباسات سنجیده و تحول آن در راستای بیان خود بوده است. این نمود را در بهترین نگاره‌ها و در اینجا در دو شاهنامه‌ی مذکور در دوره تیموری و صفوی می‌توان بازیافت، در دوره‌ای که شاهد اوج هنر نگارگری اصیل ایرانی هستیم.

بدین رو است که در این رساله ابتدا برای بیان تحلیلی موضوع به بررسی فضاسازی و مکاتب هنری در دو دوره نام برده یعنی مکاتب هرات و تبریز پرداخته می‌شود و برای نیل به این موضوع به مفهوم فضا و همچنین ترکیب‌بندی اشاره خواهد شد. و در فصل بعدی با توجه به بررسی مضمون‌های شاهنامه ابتدا به شناخت شاعر گرانقدر آن پرداخته و به همین ترتیب این اثر فاخرش را که به یادگار گذاشته است را باز می‌شناسیم. همانگونه که می‌دانیم تاثیر فردوسی بر حفظ فرهنگ ایرانی بی‌تردید است و تاثیر آن بر ادبیات پارسی ما از بهترین یادگارهای اوست که این ارزش را در تاریخ قدر دانسته‌اند که چنین نگاره‌هایی را از این اثر گرانقدر در دست داریم. در همین راستا در بخش بعدی این فصل ادبیات حماسی و آنگاه تاثیرات آن بر نگارگری مورد ارزیابی قرار خواهد گرفت. زیرا همانگونه که می‌دانیم اشعار شاهنامه بر 3 بخش اساطیری، تاریخی، حماسی است که روح کلی آن را، حماسه، است که در بر دارد. همچنین در بخش بعدی پی جوی مضامین اشعار در شکل‌گیری عناصر تصویری شاهنامه‌ها خواهیم شد که ترکیب‌بندی و یا نوع حرکت و رنگها در نگاره‌های حماسی را بررسی کرده و با آوردن برخی نگاره‌های دو شاهنامه بایسنقری و طهماسبی عنوان خواهد شد که چگونه با وجود بکارگیری ویژگی مکاتب خود توانسته‌اند روح روایات شاهنامه را در پیوند با خوشنویسی اشعار که اغلب در نگاره‌ها حضور دارند، حفظ کنند و بدین ترتیب است که کتیبه‌ها در دو شاهنامه هم از نظر می‌گذرانیم، چرا که بر ساختار و انتقال مفهوم تصاویر شاهنامه بی‌تأثیر نخواهند بود که خود به عنوان عنصری در فضاسازی نگاره‌ها باعث سرعت انتقال و زیبایی در فضاسازی خواهند شد. و در نهایت در فصل آخر به نتیجه‌گیری در این رساله خواهیم رسید.